Τραγούδια

Τραγούδια
Το τραγούδι της νύφης ήταν το παρακάτω:
Ο γάμος καλορίζικος κι η νύφη καλομοίρα.
Να ζήσει η νύφη κι’ ο γαμπρός κουμπάρος και κουμπάρα να ζήσει
κι ο προξενητής που προξένεψε το γάμο.
Μετά χορεύει ο γαμπρός το τραγούδι:
Κόβω μια κλάρα, τ’ ακούς κουμπάρα κόβω μια κλάρα λεμονιάς με δυο λεμόνια
δίφορα και τηνε κόβω και τηνε κλαδεύω και τηνε βάζω στο νερό
κι αν μαραθεί δεν σ’ αγαπώ.
Η κλάρα ε, τ’ ακούς κουμπάρα η κλάρα μαράθηκε
κι η αγάπη μου ζουρλάθηκε πες μου ποια μάνα, ποια ματζουράνα πες μου
ποια μάνα σ’ έκανε και σ’ έστειλε σε μένανε.
Όταν παίρναν την νύφη οι συγγενείς της τραγουδούσαν:
Γαμπρέμ’ το τριαντάφυλλο να μη μας το μαράνεις σαν κρίνο σαν γαρίφαλο
πάντα να το προσέχεις και σ’ όλη σου τη ζωή ταίρι γλυκό σου δίπλα να το έχεις.
Γαμπρέμ’ το Τριαντάφυλλο να μη μας το μαράνεις.
Ποτέ να μη πικραίνεστε ποτέ η καρδιά σας μη χαλάει και στους καινούριους
απογόνους σας στο μέλι πάντα να στάει.
Ρεφρέν: Γαμπρέμ’ το τριαντάφυλλο να
μη μας το μαράνεις.
Σαν ήλιο το προσέχουμε σαν πούλια και αυγερινό.
Γι’ αυτό στην υστερνή την ώρα παράκληση σου κάνουμε.
Ρεφρέν:Γαμπρέμ’ Το τριαντάφυλλο να μη μας το μαράνεις
Και του γαμπρού το συμπεθεριό απαντούσε:
Σας πήραμε, σας πήραμε μια πέρδικα αφράτη που πάντα την ταΐζετε
κι εμείς σας την πήραμε για πείσμα και γινάτι.
Ρεφρέν:Σας πήραμε, σας πήραμε μια πέρδικα αφράτη.
Πέρδικα, περδικούλα μου πίσω για να κοιτάξεις απ’ τα παιδιά που θα’ρθουνε
της μάνας τους να μοιάξουν.
Ρεφρέν: Σας πήραμε, σας πήραμε
μια πέρδικα αφράτη.
Καλά την επροσέχουμε την πέρδικα
στο μάτι για να μην κοιτάξει πίσω της να μη δακρύσει το γλυκό της μάτι.
Ρεφραίν: Σας πήραμε, σας πήραμε μια πέρδικα αφράτη.

Στο δρόμο που πηγαίνουν στο σπίτι του γαμπρού τραγουδούν:
Είμαστε ορκισμένα τα καημένα πεντ’ έξι οχτώ παιδιά, κυρά δασκάλα
να πάρουμ’ τη δασκάλα, τη δασκάλα να την πάμε στα νησιά, κυρά δασκάλα.
Κι εκείνη δεν το δέχτη, δεν το δέχτη και της κόψαν τα μαλλιά, κυρά δασκάλα.
Τζαβέλαινα
Κορίτσια απ’ τα Γιάwενα, νυφάδες an’ το Σούλι τα μαύρα να
φορέσετε να μαυροφορείτε το Σούλι θα χαρατσωθεί
χαράτσι θα πληρώσει. Τζαβέλαινα σαν τ’ άκουσε πολύ της
κακοφάνει Παίρνει και ζώνει τ’ άρματα και τα βαριά τουφέκια.
Διαμάντω
Κάτω στα δασιά πλατάνια, στην Κρυόβρυση κάθονται
δυο παλικάρια και μια λυγερή.
Κάθονταν, τρώγαν και πίναν και τη ρώταγαν.
Διαμαντούλα μ’ τι είσαι τέτοια, τέτοια κίτρινη.
Μην ο ίσκιος σε πατάει, μ’ είναι καν φάντασμα;
Με πατάει το παλικάρι τα μεσάνυχτα.
Τα πουλάκια
Όλα τα πουλάκια ζυγά- ζυγά
τα χελιδονάκια ζευγαρωτά

το έρημο τ’ αηδόνι το μοναχό,
περπατεί στους κάμπους με τον αιτό.
Περπατεί και λέει κι αντιλαλεί,
άντρα μου πολίτη, πραματευτή.
Πού τήνε ψωνίζεις αυτή τη νιά,
την ξανθομαλλούσα την Πατρινιά.
Απ’ την πόλη ‘ρχομαι κι απ τα νησιά,
κι απ’ το μαχαλά της επέρασα.
Τα βασιλικά της επότιζε και τις
μαντζουράνες εδρόσιζε.
Μαυριδερούλα
Τ’ ακούς μαυριδερούλα μου και σύ
μελαχρινούλα μου τι λένε για εσένανε;
Λένε να σε σκοτώσουνε ότι αγαπάς εμένανε.
Μη σκιάζεσαι λεβέντη μου και θα σε κάνω ταίρι μου.
Κι αν δε σε κάνω ταίρι μου σε κάνω ψυχοπαίδι μου.

Αποσπάσματα από το βιβλίο "Στρανωμίτικα" του Καθηγητή κ.Βασίλη Μπούρμπουλα

Φωτογραφίες

Συνοικία Αϊδόνο το μήνα Αύγουστο.
Φωτογραφία του εκπολιτιστικού Συλλόγου "Στρανωμιτών"



Σε αυτή τη φωτογραφία είναι την 28 Μαρτίου 1962 όταν έφυγα από το χωριό για την Αθήνα και την 1η Απριλίου για τον Καναδά. Στο διακόπη βούλιαξε το φορτηγό στις λάσπες και μας τράβηξε η μπολτόζα. Διακρίνεται έγώ και ο πατέρας μου Κώστας Δημόπουλος που δίνει οδηγίες στον οδηγό.








Το εκκλησάκι "ο Αϊλιάς.Εκεί τα παιδικά μου χρόνια
του Αϊλιός πωλούσα λουκούμια (Νίκος Δημόπουλος)




Κειμήλια από τον Παππού μου Ιωάννη Δημόπουλο
(ή Δημοργοάννη)

1. Το κακαβάκι που κληρονόμησε από τον πατέρα του κημείλια πολλών χρόνων.
2. Ο μήλος του καφέ και το τσουκάλι του.
Αυτά είναι στην κατοχή μου 48 χρόνια (Νίκος Δημόπουλος)

Στρανωμίτησες & Στρανωμίτες στο χωριό

Παρασκευή, Αικατερίνη, Ιωάννης Τριανταφυλάκης
Αθαν.Νούλας και Μέλπω Σακούλη

Η γαϊδουρόβλα στο χωριό

Η Ζωήτσα Χ. Κωστούλα στα Παλιάμπελα με τα πρόβατά της

Ρουντσιές

Λαογραφία και Παράδοση

ΤΑ ΚΑΦΕΠΑΝΤΟΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΣΤΡΑΝΩΜΑΣ

Ντίνος Μακρυγιάννης Μάρτιος 2007

Το καφεπαντοπωλείο για το χωριό ήταν και είναι ο χώρος αναφοράς, συνάντησης και αναψυχής των κατοίκων. Εκεί θα καταλήξουν οι χωριανοί Το βραδάκι μετά το πέρας της σκληρής δουλειάς και θα πιουν τον καφέ τους, το ουζάκι τους, ή το τσίπουρo, εκεί θα παίξουν το χαρτάκι τους,
Θα πουν τα ευτράπελά τους, θα σχολιάσουν, την επικαιρότητα, θα κάνουν πολιτική ψιλο­κουβεντούλα, θα προγραμματίσουν τη επόμενη μέρα, θα προξενέψουν ίσως κ.λπ. Και τον πρώτο λόγο και ρόλο μέσα σ’ όλη αυτή την ατμόσφαιρα τον παίζει πάντοτε ο καφετζής ο οποίος ξέρει και «διαβάζει» όλους τους θαμώνες του.
Το καφεπαντοπωλείο μαζί με την πλα­τεία, το σχολείο και την εκκλησία είναι οι δημόσιοι χώροι όπου χτυπά η καρδιά του κά­θε χωριού. Στο καφεπαντοπωλείο οι χωρικοί ξεκουράζονται, κάνουν τις επαφές τους και τις δημόσιες σχέσεις, στην πλατεία διασκε­δάζουν και κάνουν τις βόλτες τους, στο σχολείο μαθαίνουν τα πρώτα τους γράμματα και τέλος στην εκκλησία όπου βαφτίζονται και στεφανώνονται τους δίνεται η ευκαιρία σε κάθε γιορτή και Κυ­ριακή να προσεύχονται.
Στα τέσσερα αυτά σημεία μαζί με το πατρικό τους σπίτι δημιουργούνται τα βιώματά τους τα οποία κουβαλάνε σε όλη τους τη ζωή. Μετά την Αμε­ρική να πάνε, στην Αυστραλία, το Καναδά, την Γερμανία και Αθήνα, νοερά το μυαλό τους θα ‘ναι γύρω από τους χώρους αυτούς τους οποίους, σε συνδυασμό με τα πρόσωπα νοσταλγούν και σκέφτονται πότε θα’ρθει η ώρα κι η στιγμή να ξαναδούν, να τα περπατήσουν και να τα ξαναζήσουν.
Όλα τα χωριά λίγο πολύ έχουν το καφε­νεδάκι τους μέσο από το οποίο γίνεται η ζύ­μωση της καθημερινότητας, της Κοινωνικής συμμετοχής και της επικοινωνίας
Η Στράνωμα για παράδειγμα που θα στα­θούμε, και θα κάνουμε τη σημερινή αναφορά μας, σύμφωνα με τη θύμηση και την αφή­γηση του 97 χρόνου μπάρμπα-Γιώργου Κα­τσαρού, κατά καιρούς είχε τους εξής καφε­παντοπώλες.
To Σπύρο Τσιορτσή το ακίνητο του Παντελέου Σπαρτινού (To σημερινό χάλασμα του Θανάση Σπαρτινού (Σπαρνοθανάση κο­ντά στην πλατεία).
Το Δημήτριο Σπαρτινό (Μαρίτσα) στο ιδιόκτητο σπίτι του.
Το Χρήστο Αποστολόπουλο (Κστάκη) στο ιδιόκτητο σπίτι του επί της πλατείας.
To Γιάννη Νικ. Τρίχα στο ακίνητο του Χρ. Αποστολόπουλου επί της πλατείας.
Το Θανάση Αποστολόπουλο σε δική του ιδιοκτησία την οποία αργότερα έδωσε προίκα στον Αλέξη Ζαρκαδούλα που παντρεύτη­κε την κόρη του Αρέτω.
Το Βασίλη Μπούρμπουλα στην ως άνω ιδιοκτησία του Θανάση Αποστολόπουλου.
Το Νικόλαο Ανδρεόπουλο επίσης στην ίδια ως άνω ιδιοκτησία, ο οποίος το 1934 έφυγε για την Αμερική.
Το Γιάννη Πασπάλα σε μια παράγκα στον Άνω Κάμπο.
Το Χρήστο Σαγρόπουλο, γαμπρό της Στράνωμας από το Πετροχώρι Τριχωνίδας, ο οποίος παντρεύτηκε την κόρη τού Μαρί­τσα (Δημ. Σπαρτινού) Πολυξένη, στο σπίτι του πεθερού του Δημητρίου Σπαρτινού (Μα­ρίτσα).
Το Γεώργιο Δημ. Κατσαρό στο σπίτι του.
Τον Κώστα Ιωάννου Δημόπουλο (Σιάλκα) αρχικά στο ακίνητο του Χρ. Σαγρόπουλου (Σα­γρή) και μετά στο ακίνητο του Τζίμη Αποστολόπουλου επί της πλατείας.
Το Νίκο Γ. Νούλα στον Κάτω Κάμπο στο σπίτι του.
Το Γεώργιο I. Νούλα στο σπίτι του επί της πλατείας.
Τον Ξενοφώντα Ιωάννου Μακρυγιάννη αρχικά στο σπίτι του και μετά σε ιδιόκτητο ακίνητο επί της πλατείας.
τον Αλκιβιάδη Φ. Νούλα αρχικά στο ακί­νητο του Γεωργίου Ι. Νούλα στην πλατεία και στη συνέχεια σε δικό του ακίνητο.
Το Δημοσθένη Αποστολόπου­λο στον Άνω Κάμπο αρχικά σε ακίνητο του Β. Δημόπουλου (Λιακάκου) και στη συνέ­χεια σε δικό του ακίνητο.
Το Νίκο Τρίχα στο σπίτι του Στεφάνου Νούλα (Κσιουστεφανή) στον Άνω Κάμπο και στη συνέχεια στο σπίτι του Βασίλη Κατσα­νάκη, επίσης στον Κάμπο.
Το Γιάννη Ξεθάλη στο ακίνητο του Χρήστου Σαγρόπουλου.
Το Σπύρο Σπαρτινό στο ακίνητο του Γεωργίου Ίων. Νούλα, στο Αποστολοπουλέικο και στο παλιό σχολείο επί της πλατείας.
Τον Κώστα Πασπάλα στο Αποστολο­πουλέϊκο επί της πλατείας μετά το Σίαλκα.
Το Θεόδωρο Σπαρτινό στον Άνω Κάμπο σε μια παράγκα στην θέση Κεραμιδιά.
Το Γιάννη Γ. Νούλα (Μανθόγιαννο) αρχι­κό στο σπίτι του Βασίλη Κατσανάκη στον Άνω Κάμπο και στη συνέχεια στου Σαγρή και του Ξενοφώντα Μακρυγιάννη και το Χαράλαμπο Γ. Γεωργακόπουλο στο παλιό σχολείο.
Σήμερα λειτουργούν τέσσερα καφεπα­ντοπωλεία στη Στράνωμα.
Δύο στο χωριό και δύο στον Άνω Κάμπο. Στο χωριό είναι ο Χρ. Δ. Νούλας που λει­τουργεί το κατάστημά του στο παλιό σχο­λείο ιδιοκτησίας του Δήμου και ο Γεώργιος Ιωαν. Καραθανάσης στο ακίνητο του Αλκ. Φ. Νούλα.
Στον Άνω Κάμπο έχουμε τον Νικόλαο Κ. Νούλα (Ντουλονίκο) σε δικό του ακίνητο και τον Πολύκαρπο Δημοσθένη Αποστολόπου­λο συνεχιστή του πατέρα του.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα και τις όποιες εμπειρίες της εποχής που ακούγονταν σ’αυτά τα καφενεία, έζησα κι εγώ τα πρώτα χρόνια της ζωής μου και δεν μπορώ να τα ξεχάσω Γι’ αυτό και το κατέγραψα ως ελά­χιστο φόρο τιμής σε όλους αυτούς τους αν­θρώπους που με ιώβειο υπομονή παραπανί­σια κούραση και ψυχική αντοχή τα κράτη­σαν και τα κρατάνε ανοιχτά σαν πυγολαμπί­δες (κωλοφωτιές) μέσα στην ερήμωση και τη σκληρή μοναξιά που γνωρίζει η Στράνω­μα τα τελευταία χρόνια.
Βέβαια το φαινόμενο της ερήμωσης εί­ναι γενικότερο και η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει από τις δεκαετίες 1950-60.
Τα πεντέξι ζευγάρια των γερόντων που απόμειναν σε κάθε χωριό είναι δύσκολο να κάνουν την ανατροπή. Η πολιτεία είναι αυτή που μπορεί να βοηθήσει αλλά δυστυχώς δεν το κάνει με αποτέλεσμα να έχουμε τη σημε­ρινή απαράδεκτη κατάσταση και εικόνα σε όλα σχεδόν τα χωριά της επαρχίας τα οποία με τους περήφανους κατοίκους τους γνώρι­σαν κι έζησαν μέρες δόξας οικονομικής ευ­εξίας και κοινωνικής καταξίωσης.
Άραγε Θα ξανάρθουν τέτοιες μέρες; Θα ξαναδούμε και θα ζήσουμε τέτοια χρόνια;

Λαογραφικά

ΣΑΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙ
Του Κώστα Λ. Λιώνα
Πριν σαράντα πέντε χρόνια, ο πατέρας μου έσπερνε βρώμη σ’ ένα μικρό χωράφι
« Συκάκι * νότια από το σπίτι της Φίλαινας, όταν το γιενί* έφερε στην επιφάνεια ένα κυρτό γιαταγάνι, σκουριασμένο με μπλε χάντρες στην λαβή.
Γύρισε το ζευγάρι (τις δύο αγελάδες, τη Μελίσω και την Τριγόνω), έμπηξε το γιενί λίγο ποιό βαθιά είπε Ωω! Και μού πε «Κωστάκ, φερ΄μ’ το γκασμά* και το σακούλι να πάρω μια χαψιά.
Άρπαξε το κασμά κι άρχισε να σκάβει βιαστικά «Κοίτα εδώ που σκάβω μήπως πάρει το μάτι σου κέρματα λεφτά» Παρ’ όλο που πήγε σε αρκετό βάθος και πλάτος δεν βρήκε τίποτε άλλο απ’ το γιαταγάνι. Αποσταμένος πήγε στην ελιά, στο κάτω μέρος του χωραφιού, ξεκρέμασε την βαρελούλα *και έπινε λαίμαργα το νερό χωρίς ανάσα.
Ξανά ρίξαμε το χώμα στην τάφρο που είχε ανοίξει, κι’ ο πατέρας μου συνέχισε το σπάρσιμο του υπόλοιπου χωραφιού.
Ήταν γύρω στο 1952, 1953 δεν θυμάμαι ακριβώς, έβρεχε ασταμάτητα τρία μερόνυχτα, κατακλυσμός σωστός «κοσμοχαλασιά» ξεφώνιζαν οι πιο ηλικιωμένοι, το νερό είχε καλύψει τις Λογκιές κι όλο και ανέβαινε. Στο χωράφι του Σπύρου Μεσήρη που είναι Νότια απ’ το ρέμα κοντά στον Πόριαρη , ξεβράστηκε μια νεκροκεφαλή. Αναταραχή σήμανε στο μικρό μας χωριό, πολλά και διάφορα λέγονταν για το γεγονός κάποιος χωρικός είπε: «λες να’ ναι το κεφάλι κανενός κατσαπλιά ή κανενός Μάη» Μπα! Είπε κάποιος άλλος, δεν βλέπετε ότι είναι από πολύν καιρό πάνω από εκατό χρόνια, ποιος ξέρει πως και τι, ας το διαβάσουμε και ας αναπαυθεί στο νεκροταφείο του Ριγανίου.
Τα δύο περιστατικά μου είχαν προξενήσει μεγάλη εντύπωση και προσπαθούσα από τότε να τα ξεδιαλύνω, ρωτώντας μικρούς και γέροντες, ντόπιους και ξένους, χωρίς όμως να έχω πάρει ικανοποιητικά απάντηση ως τώρα.
Πριν λίγες μέρες ξεφυλλίζοντας ένα Ιστορικό βιβλίο με το τίτλο «Η Ναυπακτία του είκοσι ένα»έφτασα σ’ αυτό που ήθελα. «Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΠΟΡΙΑΡΗ»
Με μιας λύθηκαν οι παιδικές μου απορίες απ’ τα ερωτήματα που τόσα χρόνια με βασάνιζαν.
Σημείωση:
• Συκάκι:Τοποθεσία στην άκρη του Πόριαρη
• Γενί :το υνί του αρότρου
• Γασμάς: είδος ταπιού γερό και μακρύ
• Χαψιά: μια μπουκιά
• Βαρελούλα: μικρό είδος βαρελιού για νερό
• Λογκιές: το χαμηλότερο σημείου του κάμπου
• Κατσαπλιάς: κομουνιστής
Αθήνα 24/4/1996

Οι νερόμυλοι στη Στράνωμα

Το χωριό Στράνωμα ανήκει στο Δήμο Πυλήνης και είναι κτισμένο κατά συνοικισμούς.
Οι κυριότεροι συνοικισμοί είναι: Χωριό άνω Στράνωμα, Άνω κάμπος, Κάτω κάμπος,, Λουτρά Στάχτης, Διπόταμα.
Τους συνοικισμούς Διπόταμα, Άνω κάμπο, Κάτω κάμπο τους διασχίζει ο Εύηνος «Φείδαρης» ποταμός. Οι κάτοικοι, όπως αναφέραμε στην εισαγωγή, ασχολούνται με την γεωργία και κτηνοτροφία Οι κύριες καλλιέργειες είναι σιτάρι, καλαμπόκι, καπνός, και εσπεριδοειδή, ενώ η κτηνοτροφία περιορίζεται κυρίως στα αιγοπρόβατα.
Το χωριό παλιότερα είχε και τρεις νερόμυλους τους οποίους οι Στρανωμίτες και οι κάτοικοι των γύρω χωριών άλεθαν τα γεννήματα τους. Οι δύο νερόμυλοι ήταν στα Διπόταμα και ένας στον Κάτω κάμπο. Στα Διπόταμα είχαμε τους γνωστούς μύλους του Δημήτρη Μπούρμπουλα και του Πυλαρινού και στον Κάτω κάμπο του Νουλονίκου.

Στη φωτογραφία:Όσους θυμάμαι είναι στο πίσω μέρος μόλις διακρίνεται ο Πατέρας μου και ο Παππούς μου Κώστας και Ιωάννης Δημόπουλος, δεξιά όρθιος ο Χαράλαμπος Γεωργακόπουλος, αριστερά εγώ Νίκος Δημόπουλος, ο μπάρμπας μου Μήτσος Καραθανάσης, Η Αρτέμω,, μπροστά μου το κεφάλι της αδελφήςμου Μαρίας, η Κωσταντούλα Πασπάλα, η θειά μου Καλιόπη Ν Δημοπούλου, η Ζήσω, ο μοναδικός μυλωνάς του χωριού Δημήτριος Μπούρμπουλας΄ο Βασίλης Μπούρμπουλας "ή Κοζώνης" ο αδελδός μου Γιάννης Δημόπουλος. Ελπίζω προσεχώς να γράψω τα ονόματα και για τους άλλους και άλλες που δεν θυμάμαι.

Θα σταθώ στο μύλο του Μπούρμπουλα που μαρτυρά την βιοτεχνική δραστηριότητα των Στρανωμιτών και έπρεπε να αποτελεί Ιστορικό μνημείο.
Επί χρόνια ολόκληρα το μύλο τον λειτουργούσε ο ιδιοκτήτης Δημήτρης Μπούρμπουλας
( Μπάρμπα-Μήτρος) και εξυπηρετούσε τους χωριανούς του και τα γύρω χωριά, όπως Χρυσοβίτσα, Αβαρίκο, Φαμίλα, Αχλαδόκαστρο. Ο μύλος ήταν παραδοσιακός με ξύλινη κάδη που συγκέντρωνε το νερό από το Φείδαρη. Το 1965 η κάδη έγινε τσιμεντένια. Το νερό το έπιανε ο μπάρμπα-Μήτρος στην δέση και με αύλακα πολλών χιλιομέτρων το έφερνε στο μύλο και γέμιζε την κάδη. Το νερό έθετε σε λειτουργία την φτερωτή «ξύλινη» και η φτερωτή την μυλόπετρα που έτριβε το σιτάρι ή καλαμπόκι και γινόταν αλεύρι.
Για τον κόπο του ο μυλωνάς έπαιρνε σιτάρι , καλαμπόκι, ή αλεύρι με το ξάϊ, ένα δοχείο από μέταλλο
(Αυτό το θυμάμαι Όταν έσκυβε να πάρει το ξάϊ του έκανε Ωχ. Ωχ!!! με το τσιμπούκι του στο στόμα. Ηταν δε ο νουνός μου)"Νίκος Δημόπουλος!! "
Ο παραδοσιακός μυλωνάς ήταν καλοσυνάτος, βοηθούσε τους χωριανούς στο φόρτωμα και ξεφόρτωμα των ζώων και τους φίλευε ζεστό ψωμί ψημένο στη γάστρα και κηπευτικά που καλλιεργούσε δίπλα στο μύλο. Πάντοτε χαμογελαστός παρείχε φιλοξενία σε πελάτες και διαβάτες προσφέροντας σομόν «ψωμί από καλαμποκίσιο αλεύρι» ψημένο στην χόβολη, ψάρια στα κάρβουνα από τον Εύηνο πιασμένα σε καλαμωτή, τυρί και αυγά χήνας ή πάπιας.
Το 1966 ο μύλος κινδύνεψε να παρασυρθεί από τα νερά του Εύηνου, αλλά με ενέργειες του ιδιοκτήτη έγινε ειδικό φράγμα, που σώζεται μέχρι σήμερα και εμπόδισε τα νερά. Όταν ο μπάρμπα Μήτρος συνταξιοδοτήθηκε για λίγα χρόνια το μύλο τον λειτουργούσε ο Ανδρέας Αποστολόπουλος (Σιαφάκας) και από το 1972 εγκαταλείφθηκε....
Αποσπάσματα από το βιβλίο «Στρανωμίτικα» του χωριανού μας Λογοτέχνη και Συγγραφέα Βασίλη Μπούρμπουλα σελίδα 63

Αρχαία ευρήματα

Το 1904 στα νοτιοδυτικά της πεδιά­δας, σ' έναν αγρό το **Ιωάννη Δημόπουλου (Δημοργουάννη) στον απάνω Κάμπο, ανακαλύφθηκε μνήμα Αιτωλών, το οποίο αποτε­λείται από διαδρόμους και δύο νεκρικούς θαλάμους. Έξω από τον τάφο βρέθηκε αετόμορφη πλάκα σπασμένη με επιτύμβια επι­γραφή «ΚΙΑΣ ΟΛΕΜΑΙΟΥ»μνήμα Πτολεμαίου.
Επίσης βρέθηκαν μια χρυσή λαβή ξίφους, ένα βραχιόλι, πολ­λά χρυσά φύλλα στεφάνου, οφιοειδές ενώτιο και άλλα αντικείμενα. Επίσης μια χρυσή σφαίρα σε σχήμα αυγού, το οποίο βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.
Επίσης στα Παλιάμπελα βρέθηκαν παλιότερα μνήματα τα οποία καταστράφηκαν από τους καλλιεργητές των νεότερων χρόνων. Ως επίσης Τουρκικά μνήματα βρέθηκαν και στην θέση κτίρια και τα οποία εξαφανίστηκαν με το πέρασμα των χρόνων.
Στη θέση «Πόργιαρι» και στο μήλο του Γ.Μακρυγιάννη βρέθηκε πλάκα με την υπογραφή «ΚΡΙΝΟΛΑΟΥ». Στον Απάνω Κάμπο βρέθηκαν ίχνη Αρχαίου Θεάτρου. Τα παρά πάνω ευρήματα φανερώνουν ότι στις όχθες του Εύηνου αναπτύχθηκαν αξιόλογοι αρχαίοι οικισμοί.
Το χωριό παλαιότερα είχε τρεις νερόμυλους στους οποίους οι Στρανωμίτες και οι κάτοικοι των γύρω χωριών άλεθαν τα γεννήματά τους. Οι δύο νερόμυλοι ήταν στα Διπόταμα και ο ένας στον Κάτω Κάμπο. Ο νερόμυλος του Βασίλη Μπούρμπουλα λειτούργησε μέχρι το 1972, όταν εγκαταλείφθηκε. Ο μύλος μπορεί να αναστηλωθεί για να θυμίζει στις νεότερες γενεές τη βιοτεχνική δραστηριότητα των προγόνων μας.Ένα τέτοιο έργο σε συνδυασμό με το σπάνιο φυσικό τοπίο με τα πλατάνια και την πυκνή βλάστηση στις όχθες του Εύηνου θα βοηθούσε στην ανάπτυξη του αγρό-τουρισμού στην περιοχή. Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου αρχικά κτίστηκε το 1845, αλλά κάηκε το 1948 και ξανακτίστηκε. Στο παρεκκλήσι «Παναγούλα» υπάρχουν βυζαντινές εικόνες. Η Λουτροπηγή Λουτρά Στάχτης ήταν γνωστή από τους αρχαίους χρόνους. Κοντά στην πηγή έχει βρεθεί μαρμάρινο ανάκλιντρο, πιθανόν ελληνιστικής εποχής, ενώ σώζονται ακόμη και σήμερα ίχνη των αρχαίων λουτρικών εγκαταστάσεων. Σήμερα υπάρχουν εγκαταστάσεις λουτρικού συγκροτήματος, καθώς και εγκαταστάσεις παραμονής λουομένων. Προσφέρουν τη δυνατότητα λουτροθεραπείας σε ατομικούς και κοινούς λουτήρες, για όσους έχουν παθήσεις του δέρματος, νεφρικές διαταραχές ή λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος και αρθρίτιδες. Διαθέτουν ξενώνα, εστιατόριο, καφενείο. Λειτουργούν τους καλοκαιρινούς μήνες. Για να φθάσετε στη Στράνωμα υπάρχουν δύο οδικές προσβάσεις. Ο επαρχιακός δρόμος Ναύπακτος - Παλαιόπυργος - Σίμος - Δορβιτσιά - Στράνωμα, 45 χιλιομέτρων και ο δρόμος Θέρμος – Αβαρίκος - Πόρος Ριγανίου - Λουτρά Στάχτης - Στράνωμα 20 χιλιομέτρων.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Ναυπακτιακά Μελετήματα, σελίδα 98»

Σημείωση**Ο Δημοργουάννης ήταν Παππούς μου

Από αριστερά ο Παππούς μου Δημοργουάννης, η Μάνα μου, ο Πατέρας μου Κώστας Δημόπουλος ή Σιάλκας και ο πεθερός μου από τη Δορβιτσιά Θύμιος Ταρανάς το Μάρτιο 1962

Ιστορικά γεγονότα

Είναι άγνωστο πότε κτίσθηκε το χωριό. Η αρχαιότερη γνωστή αναφορά στη Στράνωμα γίνεται στην «Ιερά Διήγηση Θαυματουργού εικόνας Παναγίας Προυσιωτίσσης»31, όπου καταχωρούνται τα παρακάτω:
Κατά το 1790 ενα βρέφος από ενα χωρίον όπου ονομάζεται Στράνωμα, εσεληνιάζετο και ετεράσσετο από χαλεπά δαιμόνια, ή δε μήτηρ αυτού Ζαχάρω ονόματι, είχε λύπην ανήκουστον περί τούτου.
Συμβουλευθείσα δέ παρά των συγγενών αυτής πήρε το βρέφος και έφερεν αυτό εις την κυρίαν Θεοτόκον και προσπεσούσα εν όλη καρδία και πίστη θερμή έμπροσθεν της θείας εικόνος της Θεοτόκου, έλαθε την θεραπείαν εις το βρέφος της, διότι ελευθερώθη τελείως από τον σεληνιασμό»
Από ταπί που βρίσκεται στο παλιό αρχείο του Μοναστηριού της Κοζίτζας βλέπομε ότι, η «Στράνουμα» παραχωρεί στο Μοναστήρι στα 1800 ένα χωράφι.
Ως πρώτοι κάτοικοι του χωριού αναφέρονται οι εξής:
Οικογένεια Καραγκούνη: Διασώζεται ακόμα και σήμερα, σχετικό τοπωνύμιο «η βρύση Καραγκούνη», που διαιωνίζει την παράδοση. Το επώνυμο της οικογενείας φανερώνει την προέλευσή της.
Σύμφωνα με την παράδοση μια ομάδα ληστών απ’ την θέση «Παναγία» πυροβόλησε τις γεμάτες μούστο κάδες των Καραγκουναίων που τρύπησαν και έφθασε ο μούστος μέχρι την «Κριάβρυση»
Οικογένεια Καϊλή ή Καηλού: Eίχε την κατοικία της στην θέση κτίρια. Ο Καϊλής ήταν μεγάλος γαιοκτήμονας και κτηνοτρόφος.
Οικογένεια Σωτήρη Σβόζου: Oι απόγονοί του πήραν το επώνυμο Σωτηρόπουλος.
Οι Ζουκαίοι, Οι Τζιορτζαίοι, Οι Ντελοπουλαίοι, Οι Βασιολοπουλαίοι, Οι Κακανατσαίοι, Οι Παπαθανασοπουλαίοι.
Οικογένεια Τασιοπούλου ή Παπαγιάννη: Επειδή δύο παιδιά της οικογένειας αυτής σκοτώθηκαν απ’ τους ληστές, το ένα στην θέση «σιναβίδι» και το άλλο στην «Μελέζα», ο Τασιόπουλος πήρε το σωματοφύλακά του το Γιάννη Νούλα που ήταν αρχηγός της μεγάλης Νουλαίικης πατριάς. «Νούλας στα 1829 υπήρχε στην Άμπλιανη Ευρυτανίας»
Το ίδιο περίπου καιρό εγκαταστάθηκαν και νέοι κάτοικοι, ως ο Κατσανάκης άπ’ την Σιτίστα. Το 1836 κατοικούσε στην Στράνωμα.
Ο Αποστολόπουλος απ’ την Γρανίτσα. Ο Πασπάλας άπ’ τον Πλάτανο, ήδη το 1834 κατοικούσε στην Στράνωμα, ο Κατσαρός άπ’ τον Πέρκο, ο Σπαρτινός άπ΄την Σπαρτιά Τριχωνίδας, που ήδη στα 1829 ήταν στο χωριό. Αργότερα κατοίκησαν ο Ρηγανάς από το Ριγάνι, ο Γιάννης Μακρυγιάννης απ΄την Στύλια, εγγονός του οπλαρχηγού του ’21 Γιάννη Ν. Μακρυγιάννη, οι Ξεθαλαίοι (Κωσταντής και Γιώργης Ξεθάλης υπήρχαν στα 1829 στον Προυσό, οι Τσιακαίοι κ.α.
Στους επαναστατικούς χρόνους η Στράνωμα υπαγόταν στον Καζά των Κραβάρων. Σις 6 Μαϊου 1824 όλα τα χωριά από Αβόρανη έως Στράνωμα υπόγραψαν ομολογία ότι θα ήσαν όλοι οι κάτοικοι ευπειθείς στον Στρατηγό των Κραβάρων Ανδρίτσο. «Ανάμεσα στους άλλους προύχοντες που υπογράφουν, υπογράφει και ο Κίτζος από Στράνωμα»
Στο δευτέρι της 4/1824 «δια τον λουφέν του καπετάνιου Σαφάκα και του έπαρχου και τα έξοδα των προεστών και του Πηλάλα (οπλαρχηγού) τον λουφέ» η Στράνωμα δίδει γρόσια 142.30 και ανάλογα μπαρουτόβολα 33.
Σε λογαριασμό του Στρατηγού Σαφάκα, από 1η Απριλίου 1825 και δώθε εμφαίνεται ότι η Στράνωμα έδωσε 48 οκάδες αλεύρι , καπετάνος 20 σφαχτά καπετάνος, 6 σφαχτά Τζαβέλας, 11 σφαχτά Γιολτασαίοι και Μάρκο Καψιώτης.

Σε κατάλογο του Στρατηγού Σαφάκα 1824 με 1825 αναφέρονται: Κακανάτζας, Στράνωμα και κάτω άπ’ αυτόν Ζήσιμος αδελφός του. Σε λογαριασμό του Καπετάν Σαφάκα «Τα όσα μεράζει ο καπιτάνιος δια «λουφέν» μνημονεύονται: Ζήσιμος 35 γρόσια, Κακανάτζας 19.20
Πρόκειται για τον Θανάση Κακανάτζα που τον βρίσκουμε στις χιλιαρχίες με το βαθμό του δωδεκάρχου.
Σε έγγραφο της 8 Νοεμβρίου 1834 για το μοναστήρι του Άι-Λια της Αράχοβας, υπογράφουν «ο Δημογέρων της Στράνωμας Βασίλειος Κώστας, Τάσος από Στράνωμα, Κώστας Καϊλόπουλος , Κώστας Πασπάλας.
Με το παρακάτω έγγραφο μαθαίνουμε τους κατοίκους της Στράνωμας και των γειτονικών χωριών στα 1829. (Γ.Α.Κ Γενική Γραμματεία Φ 201)
Δυνάμει του υπ’ αριθμ.10049 του περί συγκαλέσεως της Εθνικής Συνελεύσεως ψηφίσματος και των υπ’ αριθμ. 10150 οδηγιών της Σ. Κυβερνήσεως και κατά την υπ’ αριθμ.424 προκήρυξη του Προσωρινού Διοικητή της Επαρχίας ταύτης, σήμερον την δεκάτην ενάτην του παρόντος, ημέρα Κυριακή, γενομένης της εγχωρίου συναθροίσεως των εγκατοίκων των χωρίων «Στύλιας, Πόργιαρη και Στράνωμας» εντός του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου και αναγνωσθέντων μεγαλοφώνως των ειρημένων, τούτου ψηφίσματος και των οδηγιών της Σ. Κυβερνήσεως, προεδρευόντων των δημογερόντων των άνωθεν χωρίων, κυρίων Χρήστου Γιαννοπούλου, Θανάση Σακέτου και Τάσου Παπαγιαννοπούλου, κατεστρώθη ο κατάλογος, ως κάτωθι φαίνεται, των παρόντων και εχόντων δικαίωμα ψήφου πολιτών, όστις αναγνωσθείς μεγαλοφώνως και επικυρωθείς δια της συγκαταθέσεως των συνελθόντων και εχόντων δικαίωμα ψήφου πολιτών, αποδεχθείσης δε τη πλειοψηφίας, κηρύττεται η συνάθροισης αύτη νόμιμος.
Αποβληθέντων εκ της συναθροίσεως ταύτης των μη εχόντων δικαίωμα ψήφου συγκατοίκων και αναγνωσθέντων μεγαλοφώνως παρά του γεροντότερου της συναθροίσεως ταύτης, κύρ Αναγνώστου Παπαπαγιαννοπούλου, ωρκίσθησαν όλα τα μέλη της συναθροίσεως.
Μετά δε τον όρκο καταστρωθέντων του καταλόγου των εις εκλογήν υποψηφίων μελών εκ των Γεροντοτέρων της συναθροίσεως ταύτης Κυρίων Θανάση Κροκίδα, Νάσιου Τζαουσόπουλου, Ανδρέου Δημητροπούλου Στηλιωτών, Διαμαντή Ζελοπούλου Ποργιαρίτη και Γιαννάκη Παπαθανασοπούλου Στρανωμίτη, ως κάτωθι φαίνεται και ψηφορηθέντος ενός εκάστου των υποψηφίων ιδιαιτέρως κατά σειράν, εκλέχθη νόμιμος εκλογεύς ο κ. Αναγνώστης Παππαγιαννόπουλος προσυπογραφόμενος Αναγνώστης Παπαγιαννόπουλος.
Αποσπάσματα από τα
"Ναυπακτιακά Μελετήματα" 1980 σελίδες 91-94